تصرف، فضا و بار تصرف در مقررات ملی ساختمان

در صنعت ساخت‌وساز، آگاهی از مقررات ملی ساختمان برای مهندسان، معماران، سازندگان و بهره‌برداران ساختمان، امری ضروری و حیاتی است. یکی از مهم‌ترین بخش‌های این مقررات، آشنایی با تعاریف پایه‌ای است که در طراحی، اجرا و بهره‌برداری از بناها نقش تعیین‌کننده‌ای دارد. در این مقاله از وب‌سایت رسمی شرکت فنی و مهندسی آریان، به بررسی دقیق مفاهیم کلیدی مثل تصرف, فضا و بار و … در مقررات ملی ساختمان می‌پردازیم.

2-4 تعاریف

1-2-4 تصرف

تصرف در لغت به مفهوم در اختیار گرفتن ساختمان یا بخشی از ساختمان به منظور کار یا استفاده اي معین است و در این مقررات، مقصود از “تصرف”، نوع و شیوة بهره گیري از بنا یا بخشی از آن است که با مقصودي معلوم در دست بهره برداری بوده یا قرار است براي آن مقصود مورد استفاده واقع شود.
دسته بندي تصرف ها در فصل 3-4 تشریح شده است.

2-2-4 واحد تصرف

محدوده اي مستقل از یک بنا، داراي متصرف یا متصرفانی با مالکیت یا مجوز بهره برداري مشخص، که به وسیلۀ دیوارها و سقف و کف از سایر واحدهاي تصرف و فضاي عمومی مجزا گردیده است.
مانند واحدهاي مسکونی، واحدهاي کسبی مستقل، مغازه ها و واحدهاي اداري مستقل.
اتاق هاي هتل ها و سایر ساختمان هاي اقامتی، خوابگاه ها، بیمارستان ها، ادارات و یا غرفه هاي فروش کالا در فروشگاه هاي بزرگ، واحد تصرف محسوب نمی شوند.

3-2-4 بار تصرف

تعداد افراد استفاده کننده از یک فضا، واحد تصرف یا ساختمان به طور هم زمان، که راه دسـترس یـا خروج براي آن تعداد طراحی می شود.

4-2-4 فضا

مقصود از “فضا” در این مبحث محدوده اي از تصرف یا ساختمان است که براي فعالیتی مشخص درنظر گرفته شده است. فضاها ممکن است در ترکیب با یکدیگر یا مستقل از هم در تصرف هايمختلف استقرار یابند. تقسیم بندي فضا ها در ارتباط مستقیم با تقسیم بندي تصرف ها نیست و هر تصرف ممکن است از یک یا چند فضا تشکیل شود. انواع فضا ها به طور کلی عبارتند از:

1-4-2-4 فضاي اقامت

فضایی محصور براي زندگی، خواب و غذا خوردن انسان است، که به وسیلۀ عناصر ساختمانی از جمله دیوارها، سقف و کف از سایر فضاها جداشده و داراي نور و تهویۀ طبیعی و حفاظت لازم در برابر عوامل طبیعی باشد.

2-4-2-4 فضای اشتغال

فضایی محصور براي کسب و پیشه و استقرار شاغلان به تعداد کمتر از بیست نفر در تمام تصرف هاست، که به وسیلۀ عناصر ساختمانی از جمله دیوارها یا جداکننده هاي قابل جابجایی (پارتیشن)، سقف و کف از سایر فضاها جداشده و داراي نور و تهویۀ طبیعی یا مصنوعی و حفاظت لازم در برابر عوامل طبیعی باشد.

3-4-2-4 فضاي جمعی

فضایی که براي استفاده جمعی و همزمان 20 نفر و بیشتر در نظر گرفته شده است. فضا هایی مانند سالن گردهم آیی یا کنفرانس، سالن سینما، سالن رستوران، سالن انتظار در ترمینال مسافربري ،سالن قرائت کتابخانه، سالن نمایش، سالن نمایشگاه ،شبستان مسجد و استادیوم ورزشی، فضا هاي جمعی محسوب می شوند.

4-4-2-4 انبار

شامل همۀ فضا هائی که به منظور انبار کردن کالاها و محصولات غیرخطرناك مورد استفاده قرارمی گیرند و محل اشتغال محسوب نمی شوند.

5-4-2-4 فضای آشپزخانه

فضایی داراي نور و تهویۀ لازم مطابق الزامات مربوط که به امکانات و لوازمی تجهیز شده تا به منظور نگهداري مواد غذایی، آماده سازي، پخت و پز و تهیۀ غذا مورد استفاده قرار گیرد. در مواردي وسایل لازم براي غذاخوردن نیز در همین فضا قرار می گیرد.

آشپزخانه ها از نظر نحوه قرارگیري و معماري بر سه نوع هستند:
آ- آشپزخانۀ مستقل، که توسط در و سایر عناصر جداکننده از دیگر فضا ها جدا شده است؛
ب- آشپزخانۀ باز، که فضاي آشپزخانه بدون وجود در یا دیگر عناصر معماري با سایر فضا ها مرتبط است؛
پ- آشپزخانۀ دیواري، که در آن تجهیزات آشپزخانه در جوار یا در داخل دیوار جاسازي شده به شکلی که حدفاصل ردیف قفسه با فضاي مجاور هیچ عنصر ساختمانی یا قفسه اي قرار نگرفته باشد و فقط می تواند توسط درهاي قفسه ها پوشانده شده و از فضاي اصلی مجزا گردد؛

آشپزخانهها از نظر نوع استفاده بر سه دسته هستند:
آ- آشپزخانۀ خانگی، که براي استفاده یک خانواده یا گروهی مشخص از افراد در نظر گرفته می شود؛ ب- آشپزخانۀ تجاري یا عمومی، که براي یک فعالیت تجاري مانند رستوران ها و هتل ها یا مراکز عرضه کنندة غذا مورد استفاده قرار میگیرد؛
پ- آشپزخانۀ صنعتی، که براي تولید صنعتی و بستهبندي انبوه غذا ایجاد می شود.
آشپزخانۀ صنعتی تابع مقررات جداگانه و خاص خود است.

6-4-2-4 آبدارخانه

فضایی مشابه آشپزخانه که تنها به امکانات و لوازم آماده سازي و تهیه خوراك سرد و نوشیدنی هاتجهیز می شود و در آن لوازم پخت و پز نصب نمی شود. در مواردي در همین فضا، با تمهیدات لازماز جمله تهویۀ کافی، لوازم گرم کردن غذاي آماده نیز نصب می گردد.

7-4-2-4 فضاي بهداشتی

فضائی داراي تهویه و روشنایی لازم مطابق مقررات مربوط که به امکانات و لوازمی تجهیز شده، تا به منظور تأمین بهداشت ساکنان و استفاده کنندگان ساختمان مورد استفاده قرار گیرد. این فضاها شامل مستراح، دستشوئی و حمام و فضاي شستشوي وسائل نظافت می شوند.
فضاهاي بهداشتی به طور کلی از نظر نوع استفاده بر سه دسته اند:

آ- فضاهاي بهداشتی خصوصی، که براي استفاده افرادي معین در یک دوره زمانی مانند ساکنان فضاهاي اقامت یا گروهی مشخص از افراد از جمله کارکنان ثابت یک تصرف اداري ،در نظر گرفته می شوند.
ب- فضاهاي بهداشتی عمومی، که براي استفاده عموم افراد در نظر گرفته می شوند. مانند فضاهاي بهداشتی در ساختمان ها و فضاهاي عمومی، یا فضاهاي اختصاص یافته به مراجعه کنندگان در تصرف هاي اداري و یا تجاري.
پ- فضاهاي بهداشتی خاص، که در تصرف ها و فضاهایی مانند بیمارستان ها، آزمایشگاه هاي تشخیص پزشکی و آسایشگاه ها براي نیازهاي خاص استفاده کنندگان تعبیه می شوند و باید از مشخصات و الزامات مختص خود پیروي نمایند.

8-4-2-4 فضاي ارتباط و دسترس

فضائی که ارتباط و دسترسی به تصرف هاي درون ساختمان یا بین فضاها از طریق آن صورت می گیرد. چنین فضاهایی ممکن است به عنوان بخشی از ساختمان به صورت محصور و سرپوشیده طراحی شوند و یا به صورت فضاي نیمۀ باز متصل به ساختمان در مسیر دسترس و خروج ساختمان قرار گیرند.

9-4-2-4 تأسیسات

فضا هایی مستقل که تجهیزات و وسایل تأسیساتی ساختمان در آن نصب می شوند. اگر چه ممکناست در مواقعی، عملیات نگهداري یا تعمیر تجهیزات نصب شده در آن صورت گیرد، فضاي اشتغال محسوب نمی شود.

10-4-2-4 توقفگاه

محل هاي توقف و نگهداري وسایل نقلیه هستند که توقفگاه هاي وسایل نقلیه در فضاي باز و فضا هاي توقفگاه وسایل نقلیه در ساختمان را شامل میشوند.

11-4-2-4 فضاي توقفگاه وسایل نقلیه در ساختمان

توقفگاه هاي مختص وسایل نقلیۀ ساکنان در ساختمان هاي مسکونی یا ساختمان هایی که مکان هاي توقف داراي مالکیت یا حق استفادة افراد معین است، توقفگاه هاي خصوصی محسوب گردیده و توقفگاه هایی که بدینگونه نیستند و امکان استفادة عموم از آن ها میسر است، توقفگاه عمومی محسوب می گردند.
توقفگاه هاي خودرو به سه گروه کوچک (داراي حداکثر 3 محل توقف خودرو)، متوسط (داراي 4 تا حداکثر 25 محل توقف خودرو)، و بزرگ (داراي بیش از 25 محل توقف خودرو)، در انواع خصوصی و عمومی تقسیم می شوند.

12-4-2-4 فضاهاي باز

آ- حیاط بیرونی: فضائی باز بیرون محدودة ساختمان است، که قسمت اعظم نورگیـري ساختمان از آن تأمین می شود. نسبت سطوح حیاط و سطح زیربناي همکف، در مقررات طرح هاي توسعۀ شهري تعیین می شود.

ب‌- حیاط خلوت: فضائی باز است، کوچک تر از حیاط بیرونی و معمولاً در منتهی الیه دیگر ساختمان که ممکن است در تمام عرض زمین و یا در قسمتی از آن قرار گیرد.

پ- حیاطهاي داخلی
پ-1- پاسیو: فضائی باز است، که به وسیلۀ جداره هایی محصور شده و به طور معمول اضلاع آن درتمام ارتفاع ساختمان امتداد یافته، و وظیفۀ تأمین نور و تهویۀ بخشی از ساختمان را در طبقات برعهده دارد.
پ-2- گودال باغچه: فضائی باز در ساختمان هاي گروه 3 (از دسته بندي بخش 2-3-4) است، که در میان ساختمان قرار دارد و به طور معمول کف آن در سطحی پائین تر از تراز طبقه همکف قرار گرفته است و وظیفۀ تأمین نور و تهویۀ بخشی از ساختمان را بر عهده دارد.
پ-3- حیاط مرکزي: فضائی باز در طبقه همکف ساختمان هاي گروه 3 است که توسط احجام ساختمانی همان پلاك از دو طرف یا بیشتر محصور گردیده و با رعایت ضوابط طرح هاي توسعه شهري میتواند بعنوان حیاط اصلی محسوب گردد.

ت‌- فضاي نیمهباز: به فضا هایی اطلاق می شود که امکان دسترسی از داخل ساختمان داشته و در ارتباط با هواي آزاد قرار دارند، به گونه اي که حداقل یک وجه آن ها باز است. انواع این فضاها عبارتند از:
ت‌-1- بالکن: سطحی است که از دو یا سه طرف به طور مستقیم در مجاورت هواي آزاد قرار گرفته است و زیر آن به وسیله فضاي بسته اي اشغال نگردیده باشد.
ت‌-2- بالکن کم عرض: بالکنی است با عرض کمتر از 0/50 متر و حداکثر با طولی برابر با اندازة عرض پنجره اي که تا کف امتداد دارد.
ت‌-3- مهتابی (تراس): سطح روبازي از ساختمان، که بام بخش هایی از طبقۀ زیرین آن است.
ت‌-4- ایوان: فضایی مسقف است که از یک طرف با هواي آزاد به طور مستقیم ارتباط دارد.
ت‌-5- محفظۀ آفتاب گیر: فضائی نیمه باز، که در صورت اخذ مجوز از شهرداري ها یا سایر مراجع صدور پروانۀ ساختمانی، در شرایط اقلیمی مناسب با سطوح شفاف پوشیده می شوند، یا از ابتدا به صورت بخشی از فضا هاي اصلی ساختمان به منظور استفاده از انرژي و نور آفتاب و اجتناب از تبادل حرارت با خارج ساختمان طراحی می شود.

نتیجه‌گیری

شناخت صحیح تعاریف و مفاهیم کلیدی مقررات ملی ساختمان، اولین گام در طراحی اصولی، ایمن و بهره‌ور از فضاهای ساختمانی است. شرکت فنی و مهندسی آریان با تکیه بر دانش فنی و تجربه اجرایی خود، همواره در مسیر اجرای دقیق این استانداردها گام برمی‌دارد. برای مشاوره تخصصی در حوزه طراحی، اجرا و نظارت بر پروژه‌های ساختمانی، با ما در تماس باشید.