ضوابط اختصاصی راه‌های خروج در تصرف‌های تجمعی

مقررات ملی ساختمان به‌عنوان چارچوبی استاندارد برای ایمنی و بهره‌وری سازه‌ها در ایران تدوین شده‌اند. یکی از مهم‌ترین بخش‌های این مقررات، ضوابط اختصاصی راه‌های خروج در تصرف‌های تجمعی است. رعایت این ضوابط از بروز حوادث ناگوار جلوگیری کرده و ایمنی افراد را تضمین می‌کند.

13-1-3 ضوابط اختصاصی راه های خروج در تصرف های تجمعی

1-13-1-3

راه هاي خروج در تصرف هاي تجمعی باید علاوه بر ضوابط عمومی مندرج در بندهاي 2-1-3 الی 9-1-3، با ضوابط اختصاصی این بخش نیز مطابقت داشته باشند.

2-13-1-3

براساس ضوابط این مقررات، تمام بناهاي تجمعی بر حسب بار متصرف، به سه گروه به شرح زیر دسته بندي می شوند:

بناي تجمعی تعداد متصرفان

گروه الف : بیش از 1000 نفر
گروه ب : 301 تا 1000 نفر
گروه ج : 50 تا 300 نفر

3-13-1-3

در تصرف هاي تجمعی گروه “الف” و “ب”، نصب درهاي کشویی یا کرکره اي با ریل افقی یا عمودي مجاز نخواهد بود. در تصرف هاي تجمعی گروه “ج” فقط در بناهاي تجاري (بازارهاي سرپوشیده)، به شرط رعایت مفاد مندرج در بند 12-2-4-1-3, استثنائاً درگاه ورود / خروج اصلی می تواند کرکره یا در کشویی با ریل افقی یا عمودي داشته باشد.

4-13-1-3

در تصرف هاي تجمعی، درهاي واقع در راه هاي خروج الزامی نباید داراي قفل باشند.
تبصره 1: در تصرف هاي تجمعی با بار متصرف حداکثر 500 نفر، به شرط رعایت مفاد مندرج در بند 7-2-4-1-3، فقط درگاه ورود/ خروج اصلی می تواند داراي قفل کلیدخور باشد.

تبصره 2: در تصرف هاي تجمعی، فضاهایی که بار متصرف آنها از 100 نفر کمتر است، به شرط رعایت مفاد مندرج در بند 3 می توانند درهایی با قفل ساده داشته باشند. فضاهایی که 7-2-4-1-3 بار متصرف آنها 100 نفر یا بیشتر باشد نیز می توانند درهایی با قفل ساده داشته باشند، مشروط برآنکه طراحی آنها ویژه استفاده درمواقع اضطراري بوده و چگونگی باز شدن زبانه یا قفل، مورد تائید مقام قانونی مسئول قرارگیرد.

5-13-1-3

در تصرف هاي تجمعی، استفاده از درهاي گردان با رعایت مفاد مندرج در بند 11-2-4-1-3 مجاز خواهد بود.

6-13-1-3

در تصرف هاي تجمعی، نصب کنترل کننده هاي ورود و خروج (یا هر وسیله محدود یا ممنوع کننده عبور انسان) در مسیر راه هاي خروج که به هر ترتیب مانع عملکرد سریع خروج شود و یا عرض مقرر شده را کاهش دهد، ممنوع است.

7-13-1-3

در آن گروه از تصرف هاي تجمعی، مانند تئاترها، سینماها و دیگر فضاهاي با عملکرد مشابه که به طورکلی جایگاه آنها ثابت و ردیف بندي شده است، ظرفیت خروج باید مطابق مقادیر 13-1-3-الف تعیین شود.

8-13-1-3

در تصرف هاي تجمعی، طراحی راه هاي خروج باید به گونه اي صورت گیرد که زمان اسمی تخلیه کامل متصرفان، از 200 ثانیه تجاوز نکند. در تئاترها و سالن هاي بزرگ اپرا و تصرف هاي تجمعی مشابه، مقام قانونی مسئول می تواند پس از اطمینان از محافظت جایگاه ها در برابر دود، زمان تخلیه متصرفان را متناسب با تجهیزات حفاظتی، حداکثر در حد مقادیر مشخص شده در جدول 3-1-13-ب افزایش دهد.

9-13-1-3

هر تصرف تجمعی باید یک ورود/ خروج اصلی با عرض کافی براي استفاده دست کم نیمی از کل متصرفان بنا، حداقل برابر یا مجموع عرض مقرر شده براي تمام راهروهاي ارتباطی، گذرگاه هاي خروج و راه پله هاي منجر به خود، داشته باشد. این ورود/ خروج اصلی باید در تراز تخلیه خروج واقع شده یا از طریق راه پله یا شیبراه مستقیماً به خیابان منتهی گردد . هریک از سطوح و طبقات واقع در تراز غیر تخلیه خروج نیز باید از طریق یک دسترس خروج با ظرفیت کافی براي 50 درصد بار متصرف همان سطح یا طبقه، به ورود/ خروج اصلی بنا مرتبط شوند. استثنائاً در آن گروه تصرف هاي تجمعی که طرح ورود/ خروج اصلی موردي نداشته یا تشخیص موقعیت آن براي متصرفان به سادگی ممکن نباشد، مانند استادیوم ها و محوطه هاي ورزشی یا ترمینال هاي مسافري و نظایر آن، خروج ها می توانند در پیرامون بنا توزیع شوند، مشروط بر آنکه مجموع ظرفیت آنها 17 درصد بیشتر از آنچه براي بار متصرف کل بنا لازم است درنظر گرفته شود.

10-13-1-3

در هر تصرف تجمعی، هریک از سطوح و طبقات باید علاوه بر دسترسی به ورود/ خروج اصلی، خروج هاي دیگري با عرض کافی براي استفاده دو سوم مجموع بار متصرف آن سطح یا طبقه داشته باشد. هریک از خروج ها باید تا حد امکان از یکدیگر و از ورود/ خروج اصلی بنا دور بوده و از طریق راهروهاي ارتباطی عرضی یا کناري، مطابق ضوابط این مقررات، به تخلیه خروج منتهی شود.
تبصره 1: درمواردي که فقط دو خروج مقرر می شود، عرض هر خروج باید براي استفاده دست کم نیمی از تعداد کل متصرفان بنا درنظر گرفته شود.
تبصره 2: در آن گروه تصرف هاي تجمعی که طرح ورود/ خروج اصلی موردي نداشته یا تشخیص موقعیت آن براي متصرفان به سادگی ممکن نباشد، مانند استادیوم ها و محوطه هاي ورزشی یا ترمینال هاي مسافري و نظایر آن، خروج ها می توانند در پیرامون بنا توزیع شوند، مشروط برآنکه مجموع ظرفیت آنها 17 درصد بیشتر از آنچه که براي بار متصرف کل بنا لازم است، درنظر گرفته شود.

11-13-1-3

تصرف هاي تجمعی گروه “الف” باید حداقل 4 راه خروج تا حد امکان مجزا و دور از یکدیگر داشته باشند. تصرف هاي تجمعی گروه “ب” باید حداقل 3 راه خروج تا حد امکان مجزا و دور از یکدیگر داشته باشند، مگر آنکه تعداد کل متصرفان بنا 500 نفر یا کمتر باشد، که در آن صورت حداقل 2 راه خروج دور از هم نیاز خواهد بود. عرض مفید هیچ یک از این راه هاي خروج نباید از 1100 میلیمتر کمتر باشد. هر تصرف تجمعی گروه “ج”، چنانچه مستقیما به دو خروج مجزا راه ندارد، باید حداقل از طریق دو درگاه جداگانه و دور از هم به راهرو یا فضاي دیگري منتهی شود که آن راهرو یا فضا به عنوان دسترس خروج، از دو جهت مختلف به دو خروج مجزا و دور از هم مربوط شود.

12-13-1-3

بالکن هاي داخلی یا میان طبقه هایی که بار متصرف آنها از 50 نفر بی شتر نباشد، می توانند فقط یک راه خروج داشته باشند. این راه خروج می تواند به طبقه زیر منتهی شود. بالکن هاي داخلی یا میان طبقه هایی که بار متصرف آنها بین 51 تا 100 نفر باشد، باید حداقل دو راه خروج دور از هم داشته باشند. این دو راه خروج می توانند به طبقه زیر منتهی شوند.
بالکن هاي داخلی یا میان طبقه هایی که بار متصرف آنها از 100 نفر بیشتر است، یک طبقه مجزا محسوب شده و باید مطابق ضوابط این مقررات براي آنها راه هاي خروج به تعداد و عرض کافی درنظر گرفته شود.

13-13-1-3

ردیف هایی که در دو انتهاي خود به راهرو یا درگاه منجر می شوند، باید حداکثر داراي 100 صندلی باشند. در این ردیف ها عرض مفید راهروي بین صندلی ها حداقل 300 میلیمتر تعیین شده و باید به ازاي هر صندلی بیشتر از 14 عدد در هر ردیف (از صندلی هاي پانزدهم به بعد)، معادل 8 میلیمتر افزایش یابد، اما الزامی ندارد که این عرض از 550 میلیمتر بیشتر باشد.

14-13-1-3

ردیف هایی که فقط در یک انتها به راهرو یا درگاه منجر می شوند، عرض مفید راهروي بین هر دو ردیف (که حداقل 300 میلیمتر تعیین شده است) باید به ازاي هر صندلی بیشتر از 7 عدد در هر ردیف (از صندلی هاي هشتم به بعد)، معادل 15 میلیمتر افزایش یابد، اما لزومی ندارد که این عرض از 550 میلیمتر بیشتر باشد.

15-13-1-3

براي تعیین بار متصرف در فضاهایی که نیمکت ها یا صندلی هاي یکسره و بدون دسته دارند، به ازاي هر 450 میلیمتر از طول نیمکت، یک نفر متصرف محاسبه خواهد شد. در این سالن ها چنانچه نیمکت یا سکوها بدون پشتی درنظر گرفته شوند، فاصله پشت تا پشت هر دو ردیف نیمکت یا سکو نباید از 550 میلیمتر کمتر باشد

16-13-1-3

در تصرف هاي تجمعی، صندلی هاي تحریر با دسته هاي “باز و بسته شو ” مجاز و قابل استفاده نخواهد بود، مگرآنکه در حالت باز بودن، دسته تحریر آنها با تمام ضوابط مربوط به حداقل فاصله مفید بین دو ردیف صندلی پشت سر هم، مندرج در این مقررات مطابقت داشته باشند . صندلی هاي با دسته ثابت نیز فقط در صورت تطبیق با همین ضوابط، قابل استفاده و مجاز خواهند بود.

17-13-1-3

راهروهاي بین ردیف صندلی ها باید به یک راهروي عرضی، یا به یک در یا یک راهرو میانی صندلی ها که به یک خروج دسترسی دارد منتهی شوند.

18-13-1-3

در تصرف هاي تجمعی، حداکثر طول مجاز ردیف هاي بن بست، 6 متر است.
تبصره: طول بیشتر نیز براي ردیف هاي بن بست پذیرفتنی است، مشروط برآنکه حداکثر تعداد صندلی هایی که بین راهرو و انتهاي ردیف بن بست قرار دارند، از 24 عدد تجاوز نکرده و براي صندلی هاي هشتم به بعد (شمارش از انتهاي ردیف) به ازاي هر صندلی 6 میلیمتر به عرض مفید ردیف ( 300 میلیمتر) اضافه شود.

19-13-1-3

در جایگاه هایی که ترتیب چیدن صندلی ها همانند تئاتر و نظایر آن است، حداقل عرض مفید راهروها باید حسب مورد از مقادیر زیر کمتر نباشد:
الف) درمورد پله/ راهروهایی که صندلی ها در هر دو طرف آنها قرار دارند، 1200 میلیمتر؛
ب) درمورد پله/ راهروهایی که صندلی ها فقط در یک طرف آنها قرار دارند، 900 میلیمتر؛
پ) درمورد راهروهاي افقی یا شیبداري که صندلی ها در دو طرف آنها قرار دارند، 1050 میلیمتر؛
ت) درمورد راهروهاي افقی یا شیبداري که صندلی ها فقط در یک طرف آنها قرار دارند، 900 میلیمتر؛
ث) درمورد راهروهایی که توسط دست انداز بخش بندي می شوند، فاصله بین دست انداز یا جان پناه تا صندلی ها، 600 میلیمتر.

20-13-1-3

درمواردي که صندلی هاي غیرثابت در مرز راهروها چیده می شوند، عرض مقرر شده براي راهروها باید مطابق مقادیر مشخص شده در زیر افزایش یابد:

الف) درمواردي که فقط در یک طرف راهرو صندلی چیده می شود، 500 میلیمتر؛
ب) درمواردي که در هر دو طرف راهرو صندلی چیده می شود، 950 میلیمتر.

21-13-1-3

در تمام تصرف هاي تجمعی، موقعیت و تعداد خروج ها باید به گونه اي انتخاب شود که حداکثر طول دسترس خروج از هر نقطه بنا تا یک خروج، از 60 متر بیشتر نباشد، مگرآنکه تمام بنا به شبکه بارنده خودکار تائید شده مجهز شود، که در آن صورت این طول می تواند به حداکثر 75 متر افزایش یابد.

22-13-1-3

براساس ضوابط این مقررات، در تصرف هاي تجمعی، طبقه یا ترازي که ورودي اصلی بنا در آن قراردارد، تراز تخلیه خروج محسوب خواهد شد.

23-13-1-3

در مواردي که جلوي ورودي اصلی در بیرون بناي یک تصرف تجمعی، ایوان (تراس) قرارگرفته باشد، چه در سطحی بالاتر و چه در سطحی پائین تر از تراز ورودي اصلی، تراز سطح کف این ایوان می تواند به عنوان تراز تخلیه خروج محسوب شود، مشروط برآنکه:
الف) ایوان مورد نظر، حداقل برابر مجموع عرض خروج هاي منتهی به خود، طول داشته باشد . این طول که به طور موازي با بنا اندازه گرفته می شود، در هر حال نباید از 1500 میلیمتر کمتر باشد.
ب) ایوان مورد نظر، حداقل برابر مجموع عرض خروج هاي منتهی به خود، عرض داشته باشد . این عرض که عمود بر بنا اندازه گرفته می شود، در هر حال نباید از 3 متر کمتر باشد.
پ) پلکان هاي الزامی که این ایوان را به سطح زمین مربوط می کنند، باید مطابق ضوابط مربوط به پلکان هاي خارجی مندرج در بند 6-3-4-1-3 از نوع محافظت شده بوده یا حداقل 3 متر با بنا فاصله داشته باشند.

24-13-1-3

جایگاه ها و بالکن هایی که بالاتر از طبقه اصلی تصرف تجمعی قرارگیرند، باید دور تا دور لبه هاي مشرف به سالن اصلی یا تالار، داراي دیواره یا نرده اي به ارتفاع حداقل 650 میلیمتر باشند. همچنین، هر ردیف صندلی که در کنار پرتگاه (با اختلاف ارتفاع بیش از 750 میلیمتر نسبت به کف پائینی) قرارگیرد نیز باید نرده اي با همین ارتفاع داشته باشد.
ارتفاع نرده هاي انتهاي راهروهاي افقی یا شیبدار (روبه روي عرض راهرو) حداقل 900 میلیمتر و ارتفاع نرده هاي انتهاي پله/ راهروها حداقل 1050 میلیمتر خواهد بود. راهروهاي عرضی نیز باید داراي نرده اي با حداقل 650 میلیمتر ارتفاع باشند، مگرآنکه پشتی صندلی هاي ردیف جلو، دست کم 600 میلیمتر از کف راهروهاي عرضی بالاتر واقع شود.

25-13-1-3

براساس ضوابط این مقررات، در تصرف هاي تجمعی، راه هاي خروج باید داراي روشنایی کافی و علائم مناسب مطابق بندهاي 8-1-3 و 9-1-3 باشند.

26-13-1-3

در تصرف هاي تجمعی، تدارك روشنایی اضطراري الزامی است.

نتیجه گیری

رعایت مقررات ملی ساختمان در زمینه راه‌های خروج، نقش اساسی در حفظ ایمنی افراد دارد. توجه به این مقررات در طراحی و اجرای ساختمان‌ها، به‌ویژه در فضاهای تجمعی مانند سینماها، استادیوم‌ها و مراکز خرید، از وقوع حوادث ناگوار جلوگیری کرده و استانداردهای ایمنی را افزایش می‌دهد.